Stichting Het Grote Raam nam het initiatief tot het glas-in-loodproject. Gemeente Alkmaar, culturele fondsen, maar ook Alkmaarse bedrijven en particulieren waren bereid financieel bij te dragen aan de totstandkoming hiervan. De ambitie om Het Grote Raam, als icoon van 2023, een ongekende kwaliteit te geven was fors.
De betrokken partijen, noch de kunstenaar hadden eerder aan zo’n groot project gewerkt. Inzet was om inwoners en organisaties bij het project te betrekken, om de middelen bijeen te krijgen en om de Omgevingsvergunning te krijgen. Dit alles lukte en zo is een raam tot stand gebracht dat nergens anders te vinden is, zowel voor wat betreft het kunstontwerp als van de kwaliteit van de technische uitvoering.
Het idee ontstond in 2019 en het ontbrak de initiatiefnemers niet aan ambitie: een meesterwerk ‘voor eeuwen’ aan de Grote Kerk toevoegen met het hoogste kerkraam van Noordwest-Europa: 23 meter hoog en 6 meter breed. Een prestigieuze en met een prijs van een miljoen euro ook een kostbare opdracht.
Het thema van Het Grote Raam is ‘Het licht van de vrijheid: eenheid in verscheidenheid’. Dit thema werd door menig organisatie omarmd, waaronder de gemeente, en gehanteerd voor vele tientallen activiteiten in 2023. Het thema grijpt terug op het ontzet en is tegelijk ook nu nog uiterst actueel.
Franse kerken
De keuze voor de Nederlandse Fiona Tan lag in lijn met de ambitie. Zij is kunstenaar met internationale faam die in staat moest zijn een passend glas-in-lood raam te ontwerpen. Die keuze is de juiste gebleken. Het ontwerp van het Grote Raam is gebaseerd op een caleidoscoop uit haar kindertijd in Australië.
Haar oudoom diende tijdens de Eerste Wereldoorlog in het geallieerde leger om Frankrijk te bevrijden. In de gebombardeerde kathedraal van Reims raapte hij gekleurde glasscherven op en nam die mee naar huis om er een spiegelende veelhoekige buis van te maken.
Tan speelde er graag mee en zegt: “Ik wilde een kunstwerk maken waar lang naar gekeken kan worden. Hiervoor heb ik glas-in-lood ramen in Franse kerken uit de Middeleeuwen bestudeerd, de bioscopen van weleer. Bijbelse verhalen verteld als een spannend verhaal, verbeeld in steeds veranderend licht en kleur. Elke verticale reeks van Het Grote Raam is als een filmstrook, een ritmische serie van stills van een abstracte film. Als je inzoomt en met je oog verticaal omhoog reist, dan zie je dat er van paneel naar paneel beweging ontstaat, net als bij het draaien van een caleidoscoop.”
Maar weinig glasateliers bleken in staat haar ongewone ontwerp van deze omvang binnen de gestelde termijn tot uitvoering te brengen. De gekozen partner, Derix uit Taunusstein in Duitsland, kon dat wel. Het glasatelier maakt belangrijke monumentale glaswerken in Europa, Azië en Amerika en heeft het raam in twaalf maanden met veertig medewerkers tot stand gebracht. Vanwege de tijdsdruk werkten regelmatig tien tot twintig mensen tegelijk aan het project.
Beschermglas
Het Alkmaarse glas-in-lood kunstwerk is beschermd tegen klimaat- en weersinvloeden door toepassing van beschermglas aan de buitenzijde. Op een locatie zo dicht bij de kust is de windbelasting een belangrijke factor.
Zonder buitenglas hadden er per paneel in ieder geval twee horizontale ‘windroeden’ moeten worden geplaatst. Dat zou een totaal ander beeld hebben gegeven. Op basis van een proefopstelling met drie soorten glas is gekozen voor dubbelzijdig ontspiegeld glas (Pilkington Optiview Ultra DC 6 mm).
Het glas is rondom in een gebruikelijk loodprofiel gezet, daarna met folie beplakt, waarna het is gemonteerd en aangevoegd met specie. De folie voorkwam beschadiging van het glas en kon na uitharding van de specie worden afgesneden.
Tussen het kunstwerk en het beschermglas zit een luchtspouw van circa 50 millimeter met lichte natuurlijke ventilatie. Door deze oplossing met dubbelglas is ook in enige mate een thermische isolatiewaarde toegevoegd. Beide nieuwe glasbladen zijn gemonteerd op de bestaande brugstaven en ‘montants’.
Monnikenwerk
Het merendeel van het raam is ingemeten met dronetechniek; dat ging veel sneller en was zeker zo nauwkeurig als de klassieke methode, waarbij de raamopening in karton wordt uitgesneden. Vanuit de dronemetingen zijn de maten en het ontwerp per paneel overgebracht op karton.
Het hele ontwerp is in de computer gezet met elk paneel en elk stukje glas genummerd. Een monnikenwerk, want het raam bestaat uit 45.000 verschillende stukken en stukjes glas. Het gaat om 88 verschillende kleuren glas, allemaal met de mond geblazen en daarna op uiteenlopende wijze bewerkt om zoveel mogelijk variatie in de lichtwerking te krijgen.
Waar nodig is de tint van het gekleurde glas beïnvloed door het glas te etsen; een proces van kleur uitzoeken, snijden, etsen, controleren en eventueel corrigeren voordat de panelen in het lood werden gezet.
Elk paneel werd zodanig voorgemonteerd dat het rechtop geplaatst kon worden, maar elk glasstukje toch nog uitgenomen en veranderd kon worden. Dat tijdelijk vastzetten gebeurde met een transparante was. Zelfs voor Glasatelier Derix was de vervaardiging een uitdaging. Door de enorme schaal, door de complexiteit van het ontwerp en vanwege de ambachtelijkheid.
Uberfangglas
Het glas is geproduceerd door Lambert Glashutte. Het bedrijf uit Beieren maakte voor het mondgeblazen glas gebruik van ‘Überfangglas’, een glassoort samengesteld uit meerdere laagjes in een verschillende kleur. De binnenkant is transparant, met daarop één of meerdere dunne kleurlaagjes.
Etsen van dit soort glas is hoog-specialistisch en geconditioneerd werk. Het maakt de kleuren zichtbaar of haalt die juist weg, waardoor in één stuk glas meerdere kleuren ontstaan. Een stuk glas etsen zodat er meerdere tinten of kleuren tevoorschijn komen, duurt al gauw drie kwartier tot een uur, afhankelijk van de moeilijkheidsgraad.
Soms was het nodig om in een stuk geëtst glas een extra kleur aan te brengen die niet aanwezig was. Dat gebeurde met een soort van ‘airbrush’-techniek, gebruikmakend van de metaaloxides die gekleurd glas hun kleur geven.
Feitelijk is het de eeuwenoude techniek van brandschilderen. Derix beschikt over zeven ovens, waaronder de grootste ter wereld met een maat van 3 x 6 meter. De temperatuur ligt meestal tussen de 560 en 580 graden, afhankelijk van de glassoort en de behandeling.
Stabiliteit
Zowel het opwarmen als het afkoelen gebeurt heel langzaam en is computergestuurd. Nergens in dit project is glas met lijm aan elkaar gezet, steeds is lood toegepast in verschillende diktes en breedtes.
Op veel plekken werkt de vorm van het lood zodanig mee met het ontwerp, dat scherpe punten en hoeken worden geaccentueerd. Het lood (totaal circa 1.600 kg) maakt daarmee ook werkelijk deel uit van het ontwerp.
Een ingebouwde staalstrip langs de randen van elk paneel zorgt voor de stabiliteit. Directeur Frederik Richter van Derix: “Het Grote Raam is een ode aan traditioneel glas-in-lood. Haal het raam er over vijfhonderd jaar uit en het ziet er nog hetzelfde uit. Geen verbleking, geen vervaging. Het raam telt 219 panelen; net als bij stills in een lange filmstrook is elk paneel uniek. Dat maakt het een feest voor het oog.”
Auteurs: Ben Verdonk en Jos Krieckaert