Johnny Beerens laat een foto zien van hemzelf met een joekel van een vis. Het bakbeest, bijna twee meter lang, is een heilbot, gevangen in Noorwegen. Dat vergde niet alleen kracht, maar ook geduld, want de zoutwatervis stelt zijn hengelaar op de proef door soms tot wel drie keer toe terug te zwemmen. Hetzelfde uithoudingsvermogen zal hij nodig hebben bij het maken van zijn enorme muurschilderingen, hoort Beerens weleens. Een misvatting, vindt de 58-jarige Zeeuw. ‘Dan zeg ik altijd: als je ziek bent en je zit bij de dokter, dan moet je geduld hebben. Schilderen is doen. Hard werken.’
De kunstenaar heeft een fascinatie voor vissen, in de jaren ’90 schilderde hij er vele. ‘Destijds schilderde ik de vissen waarvan ik als kind droomde. Nu vang ik de vissen die ik toen schilderde’, lacht Beerens, staand in de loods van logistiek dienstverlener Verbrugge International in Terneuzen. Een paar meter vóór hem een van de twee grootste vissen die hij ooit uit zijn kwast toverde: onderdeel van de muurschildering Broden & Vissen, gemaakt in 1997 op een graansilo in Breskens.
NPO Radio 4 riep deze mural vier zomers geleden uit tot meest geliefde buitenkunstwerk van Nederland. Beerens liet de vier overige genomineerden met meer dan 33.000 van de in totaal 85.000 uitgebrachte stemmen ruimschoots achter zich. In de wetenschap dat het kunstwerk van 20 bij 22 meter – volgens de maker ‘een symbiose tussen de wereld van het graan en die van de visserij, de vruchten der aarde; metaforen voor ons bestaan’ – binnen afzienbare tijd zou verdwijnen. De vijf broden en twee vissen, geïnspireerd door het Bijbelverhaal van de wonderbaarlijke vermenigvuldiging, verhuist naar Terneuzen. Dit kan omdat de muurschildering is aangebracht op 80 platen.
Wonder
Die zijn in de tussenliggende jaren – Beerens kwam door omstandigheden niet eerder toe aan het herstel van zijn werk – verrassend goed bewaard gebleven. ‘In 2021 zijn ze op een trailer gelegd, noppenfolie ertussen, en naar Verbrugge gebracht. Ze hebben zelfs nog een tijdje buiten gelegen. In augustus ben ik de status van de platen gaan checken en ze waren strontnat. Toen dacht ik: hoe zwaar kun je het krijgen als verf? Je zit eerst ruim 20 jaar op een gevel aan de kust – zilt, zout, zee –, wordt eraf gespoten met enorm hoge druk, drie jaar op elkaar gelegd en intussen ben je dan als verf nog redelijk goed. Dat is toch een soort wonder, haha.’
De man die zelf niet gelovig is maar wel graag mag werken met christelijke symboliek, praat over verf alsof het een levend organisme is. ‘Schilderen is in mijn optiek altijd al veel meer geweest dan verf aanbrengen. Verf weghalen, krabben en schuren is net zo waardevol, net als de combinatie met andere materialen, technieken en processen. Het natuurlijke proces voegt hier nog weer wat aan toe, geeft het meerwaarde. Qua beeld, maar ook inhoudelijk. Het toont dat het beeld heeft standgehouden in de tijd, ondanks sporen van slijtage.’ Zo ook zijn broden en vissen. ‘Wat ze nog meer tot relikwieën maakt.’
‘Bij de herschildering en restauratie probeer ik de door de tijd getekende verflagen zoveel mogelijk mee te nemen’, vervolgt Beerens. ‘De kasten en het front van de reliekschrijn daarentegen zijn destijds in een dunne laag geschilderd. Daar is weinig van over. Ook inhoudelijk voegt de sleet in deze delen niets toe. Slechts de kast rondom de relikwieën kan en moet geheel opnieuw geschilderd worden.’ Bovendien kiest de schilder ervoor het aanvankelijk wit uitgespaarde front van de reliekschrijn nu betongrijs te schilderen. Om het werk zo beter af te stemmen op zijn nieuwe gastheer: een grote grijze betonnen silo in Terneuzen.
Authentiek historisch object
Beerens is uiteraard blij met de nieuwe bestemming en daarmee toekomst van zijn meesterwerk. Maar als het aan hem had gelegen was de schildering gewoon in Breskens gebleven. ‘Hoe mooi zou het zijn geweest als dit kunstwerk in stand was gehouden op die plek. Een uniek en authentiek historisch object – wellicht als visserij- en landbouwmuseum – te midden van de nieuwbouw. Dat had het havengebied van Breskens meer onderscheidend van andere plaatsen kunnen maken. Met het verdwijnen van de landbouw en visserij was het werk toch al verworden tot een monument daarvan.’ Toen hij de schildering in 1997 aanbracht waren de silo, waar boeren hun graan brachten, en vissershaven nog volledig operationeel. Maar de silo verloor zijn functie en ook de visserij is verdwenen.
‘De unieke kans om dit gebouw en kunstwerk te behouden en te integreren in de nieuwe havenplannen is helaas verloren gegaan’, treurt Beerens. Hij speelde nog even met het idee de platen waarop het werk is aangebracht in 100.000 stukken te breken. ‘En die te veilen. Met de opbrengst voor de Voedselbank. Dat had extra betekenis gegeven aan het geheel. Maar dat was wel plan B. Plan A is altijd herbestemming geweest, maar een nieuwe plek was lange tijd niet in beeld. Uiteindelijk bleek de silo van Verbrugge geschikt en dat bedrijf wilde ook graag.’
Hoe anders is de uitvoering nu dan 28 jaar geleden. Schilderde Beerens in 1997 vanuit een hangbrug zijn werk rechtstreeks op de damwand voor de silo, deze winter scherpt hij zijn kunstwerk in zeven fasen aan. Gelijk aan het aantal panelen waaruit Broden & Vissen bestaat. Paneel voor paneel neemt hij onder handen. Met name bij de broden was dat in het begin een vreemde gewaarwording, aangezien de hal niet hoog genoeg is om deze verticaal – zoals ze staan afgebeeld op het kunstwerk – op te stellen. Die moesten dus een kwartslag worden gekanteld, net als het perspectief van de kunstenaar.
Alles met de kwast
Die had geluk dat hij, overdekt en wel, onder alle weersomstandigheden kon doorwerken. Want hoewel de panelen na al die jaren relatief goed uit de verf kwamen, hadden de verflagen en het vernis toch behoorlijke slijtage opgelopen. Zo schemerde de hechtprimer hier en daar door de verflagen heen. Delen van de broden moest hij opnieuw schilderen omdat er te veel rood en wit van de ondergrond doorheen kwam. Alles met de kwast, niet per se gebruikelijk voor een muurschildering. ‘Met de spuitbus maak je snelle, mooie overgangen. Met de kwast is dat moeilijker. Het moeilijkst waren de grijze achtergronden, omdat daar verlopen over 20 meter in zitten.’
Daarom was het zogenoemde nat-in-nat werken zo belangrijk. ‘Op zo’n groot oppervlak droogt de verf terwijl je bezig bent. Maar om een goede kleurovergang te maken, kun je niet wachten tot de verf droog is. Ik probeer het er vloeiend uit te laten zien, alsof het gespoten is. Bijna niet te doen. Soms stond ik zes uur lang non-stop in de hoogwerker, zonder eraf te komen. Zes uur achter elkaar geconcentreerd werken. Aan het eind van zo’n sessie heb je zo 60, 70 kwasten die je moet wassen. Wat het extra lastig maakte, was dat er geen daglicht in de loods kwam. Niet om mezelf op de borst te kloppen, maar technisch is het echt wel een hele uitdaging geweest.’
In totaal heeft Beerens zo’n 30 paletkleuren gebruikt, allemaal keurig vooraf gemengd. 240 liter verf van Caparol is er doorheen gegaan, geleverd door Luijten-VVZ. Nu nog vier weekenden vernissen, zodat het werk komend voorjaar herplaatst kan worden. ‘Of ik blij ben met het resultaat? Ach, ik ben daar vrij nuchter in en ben blij als ik er weer vanaf ben. Verbrugge is wel een soort tweede huis geworden, het zal raar zijn daar niet meer te komen.’
Reflectie in vissenoog
De Broden & Vissen zijn bijna 30 jaar na dato weer onder zijn huid gekropen. ‘Dat krijg je ervan als je er maandenlang zeven dagen per week aan werkt. Heel mijn ziel ligt in het werk.’ Net als de kunstenaar zelf, letterlijk. In een van de ogen van de vissen schilderde hij, als een soort signering, een subtiele beeltenis van zichzelf. ‘Met loep en bril. Ik reflecteer in het oog van de vis en kijk de beschouwer aan. Ik heb mijn spiegelbeeld van toen helemaal weggeschilderd en geactualiseerd naar nu.’
Zijn dochter Ebrina, die hij er eind jaren ’90 ook bij afbeeldde – want zij ging vaak met hem mee de hangbrug op – heeft hij ongemoeid gelaten. ‘Zij heeft nu zelf twee kinderen van wie er een net zo oud is als zij toen; drie jaar. Tijdens de restauratie trokken de jaren aan me voorbij. Ik realiseerde me dat dit werk nooit uit mijn hart is geweest.’
‘Het summum van The Passion’
Tv-evenement The Passion, over het lijden en sterven van Jezus Christus, komt dit jaar naar Terneuzen. Daarbij brengt omroep KRO-NCRV ook allerlei opvallende gebouwen in Zeeuws-Vlaanderen in beeld, zoals de vuurtoren van Breskens en Nederlands enige belfort, met vier uitkragende hoektorens, in Sluis. Johnny Beerens adviseert de makers ook een tussenstop te maken in zijn geboorteplaats Oostburg. Daar krijgen zij volgens hem ‘het summum van The Passion’ op een presenteerblaadje. Te weten de plaatselijke watertoren, die Beerens in 1995 voorzag van vijf levensgrote druppels in trompe-l’oeil-effect. Deze stromen uit een denkbeeldige scheur, een afspiegeling van de vleeswond op de borst van de gekruisigde Christus.
Beerens, die zijn schildering op de watertoren in 2014 renoveerde, houdt van christelijke symboliek. ‘Dat geeft kunstwerken een diepere betekenis. In die zin bouw ik verder op een eeuwenoude traditie in de schilderkunst. Zelf ben ik niet gelovig en ik wil met mijn werk ook geen boodschap uitdragen. Maar ik zie mezelf wel als kind van een cultuur die geworteld is in honderden jaren christendom. Of je nu gelooft of niet, daar ontkom je niet aan. Christelijke symbolen zijn universeel gemeengoed en verhalen in de Bijbel spreken vaak enorm tot de verbeelding.’
‘Diepe bewondering en groot ontzag’
‘De Broden & Vissen staan in mijn ogen symbool voor hard werken, je kostje verdienen en dingen samen verdelen’, zegt Martin Verbrugge, directeur van Verbrugge Terminals. ‘Maar het is bovenal een heel mooi werk. Ik heb diepe bewondering en groot ontzag voor Johnny Beerens.’ Zijn bedrijf neemt de muurschildering op aanvraag van de gemeente Sluis in bruikleen. Voor een periode van 30 jaar, zo is de schatting. ‘Dus dan ben ik 100′, knipoogt Verbrugge. Hij heeft genoten van Beerens’ restauratiewerkzaamheden in zijn loods. ‘Ongelofelijk knap hoe hij in zo’n groot object toch zoveel details weet te verwerken, bijvoorbeeld in de kabeljauwen. Heel Zeeuws-Vlaanderen kent dit werk, net als Johnny’s schildering op de watertoren in Oostburg. Hij is een buitengewoon goede kunstenaar.’