Het ontwerp voor het rectoraatsgebouw in Brussel werd in 1971 gegund aan de Antwerpse modernistische architect Renaat Braem (1910- 2001). Het gebouw, voltooid in 1976, was zijn laatste grote project en is sindsdien een beeldbepalend landmark in het stadsbeeld van de Belgische hoofdstad. Het rijksmonument weerspiegelt, volgens kenners, Braem zijn visie op totaalarchitectuur vol symboliek. De ellipsvorm, de imposante luifel en bijna 1.200 vierkante meter aan muurschilderingen verbeelden zijn wereldbeschouwing, gebaseerd op vrije wetenschap.
De nieuwe inrichting van de kantoren is zo ontworpen dat ze rust en harmonie uitstralen, waardoor de oorspronkelijke architectuur tot zijn recht komt en de muurschilderingen van Braem, door hem aangebracht tussen 1976 en 1984 (zie kader), eindelijk de erkenning krijgen die ze verdienen. Deze kleurrijke murals vormen een doorlopend verhaal, dat start op de begane grond met het ontstaan van de kosmos en de aarde en eindigt op de vijfde verdieping met de vrije mens in een vrije gemeenschap.
De muurschilderingen zijn tijdens het restauratieproject minutieus gerestaureerd door de firma Ornament, specialist in conservatie en restauratie van muurschilderingen, sgraffiti en stucwerk. Het is het bedrijf van Elsbeth Denys en Fabian Rasson, woonachtig in Walsoorden (Nederland).
Diepgaand onderzoek
Fabian Rasson ging – samen met een team van tien medewerkers – in het zogenoemde Braemgebouw van de VU aan de slag. Twintig jaar eerder zag hij deze murals voor het eerst, als student aan de universiteit. “Mijn vriendin Elsbeth Denys en ik deden er een master Cultuurwetenschappen. Onze toenmalige professor, Jeanine Lambrecht, was heel erg begaan met het Braemgebouw en de muurschilderingen. Onder haar invloed hebben we er een diepgaand onderzoek aan gekoppeld. Later zijn we ons eigen bedrijf begonnen en hebben we ons kandidaat gesteld om die bewuste muurschilderingen te restaureren en dat is nu dus gelukt”, vertelt hij.
“Elsbeth en ik hebben twintig jaar geleden al onderzocht welke types verf er zijn gebruikt door Braem. We onderzochten dat destijds met verffabrikant AkzoNobel, die de verf mee analyseerde en ook naging welke verf ze in hun historisch gamma hadden. Vervolgens wisten we vrij precies met welke verf we te maken hadden. Braem was een leerling van architect Le Corbusier. Deze laatste heeft ooit zijn kleurenpalet uitgewerkt, en ik vermoed dat het die specifieke kleuren zijn, die je hier ook terugvindt in de muurschilderingen.”
Slechte staat
De muurschilderingen verkeerden in een slechte staat. “Op bepaalde plaatsen zag je ze niet goed, omdat er hier en daar dwarswanden op waren gebouwd”, zegt Fabian. “Pas toen die muren werden weggehaald, konden we de schade opmeten. Er bleek heel wat gebruiksschade te zijn: op enkele schilderingen kon je zelfs de route van de koffiekarretjes aflezen”, lacht hij.
“Verder bleken de murals heel vuil en vergeeld te zijn, logisch omdat je in die tijd nog binnen mocht roken. Bovendien bleek er in de jaren negentig een dikke laag vernis op de schilderingen te zijn aangebracht, ter bescherming. Die laag was veel te dik aangebracht en daardoor had het daglicht té weinig invloed op de schilderingen, met als gevolg dat ze nóg ‘geler’ werden. Gelukkig hebben we dat enigszins kunnen oplossen door tijdens onze reiniging de vernis wat af te dunnen. In de toekomst zou dit type vernis juist minder geel moeten worden, nu er opnieuw daglicht tot bij de murals komt. “
“Nadat we alle schade eerst hadden opgetekend, deden we vervolgens een aantal tests op het gebied van reiniging, fixatie en retouches”, legt hij uit. “Braem heeft de murals destijds met latex en acrylverf geschilderd en dat vroeg van ons een speciale aanpak. Je moet een goede kennis hebben van de oude en hedendaagse acrylverven. Acrylverf zit vol met chemische toevoegingen: elke keer dat je een dergelijke schildering met water reinigt, neem je een stukje bescherming weg en wordt de verf ook harder en gaat ie opkrullen. Daarmee moet je dus rekening houden bij het kiezen van de juiste restauratiemethode.”
Reinigingsmethode
“Voor het reinigen van de murals hebben we eerst een wateroplossing gezocht die goed werkt en niet schadelijk is”, zegt Fabian. “Omdat die traag werkte, hebben we er uiteindelijk een gel van gemaakt. Dat is ons gelukt door er behangerslijm aan toe te voegen, zodat we deze gel konden uitsmeren op het oppervlak. Dat hebben we daarna enkele uren afgedekt met plastic. “
“Vervolgens zijn we het oppervlak gaan schrobben. Alles moest wel goed afgestemd worden op de ondergrond. Je moet de pH-waarde en de conductiviteit van het oppervlak eerst meten. Dan ga je middelen toevoegen aan het water om te komen tot je reinigingsvloeistof. Om de pH-waarde af te stemmen op die van het oppervlak, hebben we citroenzuur of een EDTA (chemische stof,red.) gebruikt.”
Het restauratieteam retoucheerde de schilderingen daarna opnieuw met acrylverf. “Deze verf heeft meteen de juiste glans, wat overeenkomt met het origineel”, zegt Fabian. “We hebben gebruik gemaakt van golden acrylverf en hierbij gekozen voor de Golden Acrylics. Deze kunstenaarsverf heeft een heel goede verhouding met pigment en bindmiddel.”
“Voor het retoucheerwerk gebruikt elke restaurateur zijn eigen, vaste merk. Ik werk graag met de penselen van Winsor & Newton en de nummer 2 en nummer 3 van Cotman.” Volgens Fabian kunnen de muurschilderingen nu weer lang mee. “Ik gok dat er de komende twintig jaar niets aan hoeft te gebeuren. Het is ook belangrijk dat er geen grote schommelingen in de gebouwtemperatuur ontstaan.”
Auteur: Matthias Vanheerentals