'Alle' doorwerklakken van 2010

Er is ooit, door verffabrikantenvereniging VVVF, een standaard opgesteld voor ‘doorwerklakken\': de aandroogtijd (de tijd waarna de lak stofdroog is en vensters kunnen worden gesloten) moet gemeten worden bij een temperatuur van 5 graden Celsius.

Bij oplosmiddelrijke doorwerkverven is dat een uur of twee, maar bij veel 2010-verven blijkt die wel 5, 6 soms wel 8 of 9 uur te zijn. Er zijn zelfs lakken die helemaal niet drogen bij lage temperaturen.

 

Verf snel droog?

Dat verschil leidt er toe dat sommige fabrikanten hun 2010 verf met droogtijd van zes uur al een ‘4 seizoenenverf\' noemen, terwijl andere fabrikanten zo\'n verf gewoon niet onder de noemer ‘doorwerkverf\' willen schuiven.

 

Additieven in doorwerkverf

En verder is er de kwestie van de additieven: verharders, versnellers, ze blijken er in soorten en maten te zijn. De ene verf verandert er radicaal door, de ander maar tijdelijk. Van sommige wordt de eindlaag keihard en bij andere droogt de verf alleen maar sneller...

\'Oude\' doorwerklak

En sommige verffabrikanten doen het helemaal anders: die verkopen deze winter nog gewoon hun oude doorwerkverf. In de winter van 2010-2011 komen zij pas met een oplossing.

Anker Stuy: additief onvermijdelijk

De Gorrendijkse verfspecialist introduceerde op de SGA-dagen in Gorinchem een eigen additief, de Anko drogingsversneller. Toe te passen bij alle oplosmiddelrijke (2010-geschikte) verven van de producent, waaronder de merken Anko en Waarborg.

Volgens directeur John Stuy is het de enige manier om de droging in de winter te verkorten. ‘De verpakking van de versneller hebben we op die van de verf aangepast. De mengverhoudingen komen niet heel nauw. Het beste is het om de hoeveelheid die je denkt nodig te hebben in je strijkpot aan te maken. Het punt is dat de versneller zich bindt met HO-groepen, en die raken op een gegeven moment verzadigd. De werking van het additief is dan, na ongeveer een dag, voorbij. De verf is dan overigens nog steeds te gebruiken en heeft de normale drogingsperiode.\'

 

Avis: geen doorwerkverf

Avis heeft twee lakken voor buiten, te weten Timbercoat en Traditionals. Beide zijn, kort en goed, niet geschikt om mee door te werken in de winter, volgens technische man Fred van de Hoek. ‘De droogtijd neemt gewoon sterk toe onder de zestien graden Celsius. Wat dat betreft zijn we aangenaam verrast dat we in november nog zoveel van die producten verkopen.\'

Avis brengt ook een additief, de Alkydverharder. Van de Hoek: ‘Die zou ik niet als doorwerkproduct willen aanbevelen. Het bevordert zowel in de zomer als in de winter de doordroging van verven. Toch denk ik wel dat er schilders zijn die dit additief in de winter inzetten onder het motto "alles helpt".\'

 

Boonstoppel: gewoon doorschilderen

Boonstoppel Verf adviseert om gewoon door te schilderen met de 2010-geschikte lakken; Garantie Hoogglans PU en Garantie Grondverf PU. Dat kan tot nul graden Celsius, zonder verder additief. Bij Boonstoppel is de overgang naar 2010-verven zeer onopvallend verlopen: alleen aan codeletters op de verpakking is te zien of je met een 2010-product te maken hebt of niet.

Brillux: wordt aan gewerkt

Brillux heeft nog geen echte doorwerklak. De toplak, ook in Nederland, van de Duitse fabrikant is Impredur 840. Die is 2010-proof, maar niet bepaald een doorwerklak. Onder de 5 graden celsius droogt hij niet meer goed door.

Verkoopleider Nederland Ronald Arends: ‘Op ons verzoek is Brillux wel versneld met een ontwikkeling bezig. Ik hoop daar begin januari meer over te kunnen zeggen.\'

 

Bristol: niet voor extreme kou

Bristol Coatings heeft nooit een doorwerklak in het assortiment gehad. Directeur Jan Boerman: ‘We hebben maar een eenvoudig gamma voor buiten: een Polyurethaanlak, een Rubbollak, een zijdeglans, een schakelverf... Alles nu geschikt voor 2010, maar niet voor extreme omstandigheden. Onze lakken drogen wel relatief snel, dus je kunt er best lang mee doorwerken. Een drogingsversneller hebben we ook, die kun je aan de lak toevoegen waardoor die sneller droogt. Daar is niet zo veel vraag naar.\'

 

Caparol: luchtcirculatie belangrijk

De 2010-lakken van Caparol, Capalac TrimaXX Gloss en Satin, worden ‘probleemloos\' geadviseerd tot nul graden Celsius. Opmerkelijk is dat een goede luchtventilatie bij de verflaag bijna belangrijker is dan de temperatuur: aandrogen gaat stukken beter bij meer lucht.

Schilders zullen volgens Caparol in de winterdag toch vooral \'s ochtends moeten schilderen, na de middag is de kans op slechte droging te groot. Om het drogen van deuren en naar binnen draaiende delen met een tot anderhalfuur te versnellen biedt Caparol de zogenaamde PU-harder, een additief dat de schilder zelf kan toevoegen.

 

CD Color: doorwerklak onbekend

CD Color kampt met het ‘probleem\' dat het Duitse moederbedrijf CWS/Dörken, producent van de verfmerken Delta, CWS en Lucite, het verschijnsel ‘doorwerklak\' helemaal niet kent. Technische man Rudi Groenenstijn: ‘Onze sterkste productrange is het watergedragen assortiment van Lucite. Dat loopt prima van april tot september, zeg maar. Ook voor buiten Daarna is het wel over. In de winter richten we ons vooral op onze bijzondere muurverven, bijvoorbeeld een 2 k epoxy watergedragen muurverf.\'

Ook bijzonder: een 2 k blanke parketlak waarmee ook prima een deur of leuning in gloss, satin of mat valt af te schilderen.

 

Conti: wel doorwerksierpleister

Het verfmerk Conti Coatings van het Duitse Kluthe heeft geen doorwerkverf. Verkoopleider Nico Oosthoek: ‘Doorwerklakken kent men in de rest van Europa eigenlijk niet. In Duitsland worden bijvoorbeeld wel toevoegingen ontwikkeld voor sierpleister, zodat er in de winter buiten kan worden doorgestuukt.\' De Conti-verven Graba Super, Satin PU en Regutop zijn allen verwerkbaar tot 8 graden Celsius. Oosthoek: ‘We hebben wel een verharder, maar die raad ik niet aan voor Nederlandse doorwerktoepassingen. De lak wordt er namelijk kei- en keihard van. Als je een piano wilt lakken heb je er een prima product mee. Maar bij een bewegend deel als een raam krijg je na enige tijd onherroepelijk problemen.\'

 

Drost Coatings: nét klaar!

De Venlose verffabriek Drost Coatings is als SchildersVakkrant belt nét klaar met de ontwikkeling van doorwerkverven van 2010 kwaliteit, de Devetaal PU Glans en de Drostal SV Doorwerkverf. ‘Dat zijn verven die goed drogen bij temperaturen van net boven de nul graden Celsius,\' zegt directeur Patrick van den Boom. ‘Veel meer kan ik er niet over zeggen, want we zijn de laatste tests nog aan het doen. In principe is een additief niet nodig, maar bij bijzondere omstandigheden kán je er wel een alkydverharder zoals onze Devetaal Alkydverharder, aan toevoegen. Maar nóóit meer dan 5 procent, anders krijg je een te harde laag en daardoor openspringende verbindingen.\' 

 

Drywood: droog in minuten

De Enschedese fabrikant zet deze winter vól in op het Decorad-systeem in combinatie met de watergedragen Poseidon UV-lak. Directeur Ben Berkel: ‘De Poseidon lak is tot 8 graden Celsius goed te gebruiken. Daarna neemt de droging af. Ténzij je de Decorad-lamp erbij neemt. Dan is het een kwestie van minuten. Geen wonder dat wij breed inzetten op deze techniek. We merken ook een groeiend animo voor het systeem, bij bijwerkklussen, op projecten waar bewoners weinig thuis zijn, of waar men de voordeur niet wil openzetten... Je kunt nét boven het nulpunt werken: bij een vochtige ondergrond gebruik je eerst de infrarood-lamp om te drogen, dan doe je je voorbehandeling, je voorlak en aflak en droogt dat steeds met de UV-lamp. Een kwestie van minuten in plaats van uren.\'
 

Evert Koning: 2009-doorwerklak

Hoewel er volgens sales manager van Evert Koning Schildersverven Louis Witzenhausen ook schilders zijn die in de winter gewoon doorschilderen met Edel Standverf (‘gewoon een kwestie van een mooie dag, niet na 11:00 uur aflakken en rustig laten drogen\'), brengt de IJmuidense verffabrikant tot en met het volgende jaar de oude vertrouwde Eka PU Kontinu HG als doorwerkverf. ‘Die is al uitgeleverd en kunnen we in principe tot 31 december 2009 blijven produceren,\' aldus Witzenhausen, die niet gelooft in mengstofjes en additieven (‘dat vind ik tricky, voor je het weet meng je te veel of te weinig bij\').

Begin volgend jaar komt Evert Koning met een verassing op dit gebied...

 

Global Paint Products: \'Oude\' doorwerklak

‘We gaan zeker niet voorop lopen,\' zegt commercieel directeur Jack van Dijk van de Boven-Leeuwense verffabriek. ‘In alle hectiek rond 2010 willen we de schilder niet ook nog eens lastig gaan vallen met een nieuwe doorwerklak, een additief of wat dan ook.\' Deze winter blijft de ‘oude\' Novicoat DW gewoon leverbaar.

Van Dijk: ‘We hebben al wel een doorwerklak ontwikkeld en getest, die willen we dit seizoen breder gaan uitproberen, er ervaring mee opdoen. Voorshands geloven wij niet in additieven. Volgens ons zit een schilder daar helemaal niet op te wachten, en kan er veel mee fout gaan. Maar ik kan het natuurlijk verkeerd hebben.\'

 

GoedHuys: oplosmiddelrijke verf

Het verfmerk GoedHuys biedt op de gelijknamige website een aantal doorwerkverven aan, waarvan valt aan te nemen dat het geen verven zijn die aan de 2010-normen voldoen. Dat is natuurlijk in orde, want ze mogen na 1 januari wel worden verkocht, alleen niet meer gemaakt. Op telefoontjes en emails van SchildersVakrkant met de vraag om een nadere toelichting werd niet gereageerd.

 

Herfst & Helder: vertrouwde Permanent

Herfst & Helder heeft sinds jaar en dag de doorwerklakken Permanent en Noblet Permanent. Deze blijven tot ruim na 1 januari 2010 beschikbaar. Ondertussen werkt de fabrikant hard aan een herformulering van Permanent.

Technisch adviseur Tjeerd Huizenga: ‘Wij hebben ervoor gekozen om ons complete systeem op de kop te zetten, en tegelijk de kwaliteit van onze verven nog verder te verhogen. Dat betekent een extra uitdaging bij het herformuleren van onze doorwerkverf. Die moet immers op de nieuwe mengmachine gemaakt kunnen worden.\'

 

Hermadix: schilder als de was droogt

De kleine fabrikant van beitsen en verven, voornamelijk voor de consumentenmarkt, is al sinds jaar en dag volledig over op watergedragen verven. Aan lakken is er een bescheiden assortiment: Hermadix Lakverf en Hermadix Dekkende verf. Medewerker Michel van Zijverden: ‘Dat zijn High Solids die je niet onder de 6 a 7 graden moet willen aanbrengen, en dan nog, zoals wij zeggen, bij weer waarbij ook de was droogt.\'

 

Nelf: Xtreme of wintercoating

De Marrumse verffabrikant propageert zijn Xtreme Gloss als prima product om bij een graad of 2, 3 Celsius mee af te lakken. Area sales manager Rob Hoekstra: ‘Maar dan wel de lichte kleuren. Droging van de Xtreme bij donkere kleuren is bij lage temperaturen nog een probleem waar we aan werken. In die gevallen adviseren we gewoon onze vertrouwde Nelfalite Wintercoating SB, die we ook na 2010 nog flink op voorraad zullen hebben.\'

Een alkydverharder in de Xtreme wil Hoekstra nadrukkelijk afraden: ‘Dat komt het glansbehoud op de langere termijn niet ten goede. Dat willen we niet bij een toplak als Xtreme.\' Komend voorjaar introduceert Nelf een All Seasons kwaliteit, met nét een andere aanvangsglans.\'

 

Norway Coatings: skischansverf

De importeur van het Noorse wereldverfmerk Jotun is niet bekend om zijn dekkende lakken. Maar een doorwerkmuurverf hebben ze er dan weer wel. Directeur Anja Jessurun: ‘Met onze Galmur 200 matte muurverf voor buiten kun je tot -10 graden doorwerken. De verf is dan stofdroog na een uur. In Noorwegen is het natuurlijk in de winter erg koud en toch moet er geschilderd worden, bijvoorbeeld de skischansen waarvan ze er veel hebben\'

Een ander product waarmee goed kan worden doorgewerkt is de Demidekk Optimal, een dekkende beits waarbij de houtnerf zichtbaar blijft. Die is bij verwerking op 5 graden stofdroog na twee uur.

Relius: drogingsversneller

Deze Duitse verffabrikant had altijd een doorwerklak, maar die zal kort na 1 januari van de plank verdwijnen. Relius neemt dan namelijk massaal alle oplosmiddelhoudende verven terug en vervangt ze voor 2010-proof producten. De namen blijven grotendeels gelijk, zij het nu allemaal met het voorvoegsel ‘Profi\'.

Victor Franken, directeur Relius Benelux: ‘Relius komt relatief laat met de 2010 verven. Er is voor gekozen om de producten helemaal vanaf de basis weer op te bouwen, vandaar. Dat betekent ook dat er deze winter geen doorwerkverf ter beschikking is. Daar hebben we wel een middeltje voor, de doorwerktoevoeging. Het is een drogingsversneller voor de Profigloss, Profisatin en Profiventi. Bij lage temperaturen en hoge luchtvochtigheid móet je die gewoon toevoegen om een stofdroogtijd van 4 tot 8 uur te krijgen. Dat gaat om 10 procent per eenheid verf. De verf is in een dag te gebruiken, en daarna niet meer, dus slim aanmaken van de juiste hoeveelheid is belangrijk.\'

 

Schaepman: druk met andere dingen

In Zwolle hebben ze het heel druk gehad met iets geheel anders: de overname van de voormalige Philips lakfabrieken. Schaepmans omzet bestaat voor zo\'n 85 procent uit de verkoop van gespecialiseerde verven en coatings voor de maakindustrie.

Hoofd verkoop Hans Duiker: ‘Daardoor zijn we zelfs wat betreft onze ‘gewone\' 2010 verf wat achterop geraakt. Het wordt pas januari, februari 2009 dat we die gaan introduceren, Tot die tijd blijven onze oplosmiddelhoudende producten onder de merknaam De Drie Molens via http://www.schildersverf.nl/ gewoon verkrijgbaar. Aan doorwerkverf hebben we nooit gedaan. Onze Trimol Sillicon Hoogglans is bij een graad of 5 a 8 nog prima te verwerken. Maar wat dan de aandroogtijd is... dat hebben we nooit opgemeten.\'

 

Sigma Coatings: twee sporen door de winter

De Verffabrikant in Uithoorn heeft maar liefst twee manieren om de schilder de winter door te helpen. Enerzijds zijn de nieuwe, 2010-geschikte oplosmiddelhoudende verven, waaronder topmerk Sigma S2U Allure, echte 4-seizoenen verven: er kan mee geschilderd worden vanaf 0 graden Celsius, zonder verdere toevoeging. Technisch manager Gerard van der Worp benadrukt: ‘We raden elke verdere toevoeging af. Behalve, als het heel koud is, een scheutje terpentine, maar dan nooit meer dan 2 procent. Verharders of drogingsversnellers beïnvloeden de balans van de formulering. Daar moet je als schilder niet iets aan willen veranderen. Je kunt dan de hoge duurzaamheid of het glansbehoud niet meer garanderen. Verder vinden wij het heel belangrijk dat er in de verwerkingssnelheid voor de schilder wezenlijk niets verander. Er is geen tijdsverlies. Na maximaal 24 uur is de verflaag schuur- en overschilderbaar.\'
De Sigma S2U Allure is bij lage temperaturen kleefvrij na 5 uur, wat betekent dat ook de Sigma-schilder hoofdzakelijk in de ochtend zal moeten aflakken. De verdere verwerkingstijd blijft wel ongeveer gelijk: na maximaal 24 uur kan er worden overgeschilderd.

Dat verandert radicaal als voor het alternatief wordt gekozen: watergedragen verven drogen met een infrarood-droger, het zogenaamde QDS-systeem. Van der Worp: ‘Op plaatsen waar hoogglans niet noodzakelijk is, adviseren we om met Sigmatorno, watergedragen verven, te werken. Zet je daar de infraroodlamp op, dan is de verf na 20 minuten droog, ongeacht de buitentemperatuur.\'

 

Sikkens: additief moet het doen

De verffabrikant uit Sassenheim zet uitgesproken in op een additief, het Rubbol Plus Express Additive. Het is een drogingsversneller. Productgroep manager Karin Wilms-Nijhuis: ‘Het additief werkt niet bij Rubbol XD. Dat heeft een andere hars als basis. De XD kent wel een eigen ‘winterverdunning\', puur om de verf wat beter verwerkbaar te maken als het kouder wordt. De XD kan tot ongeveer 5 graden worden verwerkt, maar heeft dan een droogtijd van 5 tot 7 uur.\'

Een vergelijkbare droogtijd heeft de Rubbol SB Plus, maar met 2 procent additief toegevoegd is dat opeens nog maar 4 uur. ‘Nog spectaculairder is dat bij de Rubbol AZ plus,\' vertelt Wilms-Nijhuis: ‘Daarvan is de gewone droogtijd al 5,5 uur. Naar we merken is dat gelijk aan wat andere fabrikanten doorwerkverf noemen. Maar met de drogingsversneller gaat de droogtijd naar 3 uur.\'

Omdat het een droger, niet een verharder is, geldt bij dit additief niet dat de verflaag te hard wordt of de duurzaamheid wordt beïnvloed. ‘Je moet je wel aan de dosering houden,\' aldus Wilms-Nijhuis, ‘maar dan omdat de verf anders dunner wordt, en je meer kans krijgt op zakkers en het afnemen van de dekking.\' Na toevoeging van het additief blijft de verf gewoon te gebruiken, alleen neemt de werking van de drogingsversneller langzaam af. De verf droogt daarna weer ‘normaal\'. 

 

Sps: nog geen doorwerklak

De Bossche verffabrikant die vorig jaar voor het eerst onder de merknaam SPS Architone de professionele schildersmarkt betrad, heeft nooit een doorwerklak gehad. De 2010-geschikte SPS Architone Gloss HSB boekt drogingstijden van 5 a 6 uur bij een temperatuur van 5 graden Celsius. Voorwaar niet slecht. Maar hoofd laboratorium Hennie van Eijk wil desondanks niet van een doorwerkverf spreken. ‘We hebben net een aantal producten van fabrikanten getest. Ook doorwerklakken. Geen één kwam er bij ons in de vriescel verder dan na 8 uur pas stofdroog. Dat noem ik geen doorwerklak.\'

In de loop van 2010 hoopt SPS met iets écht goeds te komen, waarschijnlijk in combinatie met een additief.

 

Tollens Coating: vertrouwde doorwerkverf

Philippe Hanssens, directeur van Tollens Coatings Benelux, vindt niet dat zijn 2010-verven Elastop Briljant (een soort schakelverf) en Rotall 2010 Hoogglans en Zijdeglans doorwerkverven zijn, al zijn ze op 5 graden goed te verwerken en hebben ze dan een droogtijd van 5, 6 uur. ‘We blijven deze winter onze bekende doorwerkverf Tol-O-Star Briljant uitleveren, een doorwerkverf waarmee je tot een graad of drie prima kunt schilderen en die dan na een uur of anderhalf stofdroog is.\'

Pas voor de winter van 2011 zal Tollens een lak hebben die men doorwerkverf durft te noemen. Grappig te vertellen is dat Tollens voor het in Frankrijk zo belangrijke Rotal-merk in de 2010-kwaliteit een oude ‘Nederlandse\' verpakking gebruikt, en zo schermt met ‘Hollandse kwaliteit\', Nederland heeft wereldwijd nu eenmaal een reputatie als lakland.
 

Trimetal: additief als het móet

Trimetal claimt met zijn 2010-verf Permaline Regulé NT een stofdroogtijd bij 5 graden celsius van 4 uur te hebben. Maar biedt daarbovenop nog eens een drogingsversneller, Permaline NT doorwerkadditief geheten, die de stofdroogtijd tot 2 uur weet terug te brengen.

Marketing manager Marcel Stok: ‘Het enige nadeel aan ons additief is dat het gedurende de verwerking een vrij sterke geur verspreidt. We zeggen dan ook: "onze verf heeft een droogtijd conform de markt, maar wil je de oude doorwerkverfprestaties halen, gebruik dan het additief.\'

In de praktijk zal het er volgens Stok op neer komen dat schilders het additief, dat in een verhouding van 1 op 40 moet worden bijgemengd, alleen voor speciale doelen of bij speciale omstandigheden zullen inzetten. Overdosering heeft geen zin, de droging gaat dan niet sneller. Het additief blijft 5 dagen werkzaam. Daarna verliest het zijn werking, maar kan de verf nog wel gewoon verstreken worden. 

 

Veveo: \'de beste\'

‘De beste droging, ook in de winter\'. Veveo legt nogal een claim neer voor zijn Celsor Urethancoat 4S, primer, zijdeglans en hoogglans.

Marketing manager Servaas Rijnen: ‘Dat is ons uit eigen onderzoek en na praktijkproeven bij onze groothandels gebleken. We zijn in staat gebleken om 2010 Polyurethanverven te ontwikkelen die het hele jaar gebruikt kunnen worden, en dus ook in de winter, die bovendien het beste drogen van allemaal.\'

 

De Vos Verf: additief noodzakelijk

De Haagse verffabrikant adviseert om de 2010-verf Glazol XTD Hoogglanslak bij temperaturen rond de 5 graden te mengen met maximaal 5 procent Firo versneller, een oplosmiddelhoudende vernettingslak die de droging aanzienlijk verbetert.

Directeur Paul de Vos van De Vos verf: ‘Het principe is dat een kluwen spaghettislierten, de polymeermoleculen, zich met elkaar moeten verbinden. Normaal gaat dat met zuurstof, maar bij lage temperaturen of hoge luchtvochtigheid gaat dat minder. Firo versnelt dat proces aanzienlijk. Meer dan 5 procent bijmengen heeft geen zin, en bovendien kom je dan boven de norm uit aan oplosmiddel in de verf.\'
 

Wijzonol: nog even de DW

De Zwolse verffabrikant blijft deze winter de vertrouwde Wijzonol DW Hoogglanslak uitleveren, met een droogtijd van een paar uur bij lage temperaturen. Reden, volgens business unit manager Wim Klock: ‘Onze 2010-geschikte grondverf HV is helemaal 4 seizoenen. Maar onze LB Hoogglans, vinden wij zelf, kan bij lage temperaturen wel wat beter. Die heeft bij 5 graden een droogtijd van 5 tot 6 uur. Dat is niet echt doorwerkkwaliteit te noemen.\'

In additieven gelooft Wijzonol niet. Klock: ‘Een beetje terpentine op de winterdag, niet meer dan 1 procent om de verf dunner te maken, da\'s in orde. Maar drogingsversnellers en zo... schilders zijn geneigd om de dosering op te voeren voor nóg ‘betere\' resultaten, met alle gevolgen van dien. En we vinden: de verf in het blik moet gewoon goed zijn, daar moet je niets bij moeten willen mengen.\'

Wijzonol heeft een uitgebreide brochure gemaakt en verspreid onder de groothandelaren over welke verf op welk tijdstip en bij welke omstandigheden te gebruiken is in de winter.

 

Zero: droging versnellen

Dezer dagen, eind 2009, is Zero bezig om het complete assortiment te vernieuwen met 2010-geschikte producten. Of men met een nieuw product te maken heeft blijkt al uit de verpakking. De 2010-blikken zijn namelijk lager, meer het ‘Nederlandse\' blikmodel, waar de verf eerder in het hoge ‘Duitse\' blik ging.

Voor de winterdag adviseert Harry Nijhuis, commercieel technisch adviseur, om een drogingsversneller toe te voegen. ‘Dat maken we niet onder de Zero-naam, hoor. De Zero groothandel heeft dat additief gewoon op voorraad.\' Het additief versnelt de droging bij normale temperaturen met driekwart tot een heel uur. Naar de droging rond de 5 graden is door de Duitse fabrikant nooit onderzoek gedaan. 
 

Er is ooit, door verffabrikantenvereniging VVVF, een standaard opgesteld voor ‘doorwerklakken': de aandroogtijd (de tijd waarna de lak stofdroog is en vensters kunnen worden gesloten) moet gemeten worden bij een temperatuur van 5 graden Celsius.

Bij oplosmiddelrijke doorwerkverven is dat een uur of twee, maar bij veel 2010-verven blijkt die wel 5, 6 soms wel 8 of 9 uur te zijn. Er zijn zelfs lakken die helemaal niet drogen bij lage temperaturen.

 

Verf snel droog?

Dat verschil leidt er toe dat sommige fabrikanten hun 2010 verf met droogtijd van zes uur al een ‘4 seizoenenverf' noemen, terwijl andere fabrikanten zo'n verf gewoon niet onder de noemer ‘doorwerkverf' willen schuiven.

 

Additieven in doorwerkverf

En verder is er de kwestie van de additieven: verharders, versnellers, ze blijken er in soorten en maten te zijn. De ene verf verandert er radicaal door, de ander maar tijdelijk. Van sommige wordt de eindlaag keihard en bij andere droogt de verf alleen maar sneller...

'Oude' doorwerklak

En sommige verffabrikanten doen het helemaal anders: die verkopen deze winter nog gewoon hun oude doorwerkverf. In de winter van 2010-2011 komen zij pas met een oplossing.

Anker Stuy: additief onvermijdelijk

De Gorrendijkse verfspecialist introduceerde op de SGA-dagen in Gorinchem een eigen additief, de Anko drogingsversneller. Toe te passen bij alle oplosmiddelrijke (2010-geschikte) verven van de producent, waaronder de merken Anko en Waarborg.

Volgens directeur John Stuy is het de enige manier om de droging in de winter te verkorten. ‘De verpakking van de versneller hebben we op die van de verf aangepast. De mengverhoudingen komen niet heel nauw. Het beste is het om de hoeveelheid die je denkt nodig te hebben in je strijkpot aan te maken. Het punt is dat de versneller zich bindt met HO-groepen, en die raken op een gegeven moment verzadigd. De werking van het additief is dan, na ongeveer een dag, voorbij. De verf is dan overigens nog steeds te gebruiken en heeft de normale drogingsperiode.'

 

Avis: geen doorwerkverf

Avis heeft twee lakken voor buiten, te weten Timbercoat en Traditionals. Beide zijn, kort en goed, niet geschikt om mee door te werken in de winter, volgens technische man Fred van de Hoek. ‘De droogtijd neemt gewoon sterk toe onder de zestien graden Celsius. Wat dat betreft zijn we aangenaam verrast dat we in november nog zoveel van die producten verkopen.'

Avis brengt ook een additief, de Alkydverharder. Van de Hoek: ‘Die zou ik niet als doorwerkproduct willen aanbevelen. Het bevordert zowel in de zomer als in de winter de doordroging van verven. Toch denk ik wel dat er schilders zijn die dit additief in de winter inzetten onder het motto "alles helpt".'

 

Boonstoppel: gewoon doorschilderen

Boonstoppel Verf adviseert om gewoon door te schilderen met de 2010-geschikte lakken; Garantie Hoogglans PU en Garantie Grondverf PU. Dat kan tot nul graden Celsius, zonder verder additief. Bij Boonstoppel is de overgang naar 2010-verven zeer onopvallend verlopen: alleen aan codeletters op de verpakking is te zien of je met een 2010-product te maken hebt of niet.

Brillux: wordt aan gewerkt

Brillux heeft nog geen echte doorwerklak. De toplak, ook in Nederland, van de Duitse fabrikant is Impredur 840. Die is 2010-proof, maar niet bepaald een doorwerklak. Onder de 5 graden celsius droogt hij niet meer goed door.

Verkoopleider Nederland Ronald Arends: ‘Op ons verzoek is Brillux wel versneld met een ontwikkeling bezig. Ik hoop daar begin januari meer over te kunnen zeggen.'

 

Bristol: niet voor extreme kou

Bristol Coatings heeft nooit een doorwerklak in het assortiment gehad. Directeur Jan Boerman: ‘We hebben maar een eenvoudig gamma voor buiten: een Polyurethaanlak, een Rubbollak, een zijdeglans, een schakelverf... Alles nu geschikt voor 2010, maar niet voor extreme omstandigheden. Onze lakken drogen wel relatief snel, dus je kunt er best lang mee doorwerken. Een drogingsversneller hebben we ook, die kun je aan de lak toevoegen waardoor die sneller droogt. Daar is niet zo veel vraag naar.'

 

Caparol: luchtcirculatie belangrijk

De 2010-lakken van Caparol, Capalac TrimaXX Gloss en Satin, worden ‘probleemloos' geadviseerd tot nul graden Celsius. Opmerkelijk is dat een goede luchtventilatie bij de verflaag bijna belangrijker is dan de temperatuur: aandrogen gaat stukken beter bij meer lucht.

Schilders zullen volgens Caparol in de winterdag toch vooral 's ochtends moeten schilderen, na de middag is de kans op slechte droging te groot. Om het drogen van deuren en naar binnen draaiende delen met een tot anderhalfuur te versnellen biedt Caparol de zogenaamde PU-harder, een additief dat de schilder zelf kan toevoegen.

 

CD Color: doorwerklak onbekend

CD Color kampt met het ‘probleem' dat het Duitse moederbedrijf CWS/Dörken, producent van de verfmerken Delta, CWS en Lucite, het verschijnsel ‘doorwerklak' helemaal niet kent. Technische man Rudi Groenenstijn: ‘Onze sterkste productrange is het watergedragen assortiment van Lucite. Dat loopt prima van april tot september, zeg maar. Ook voor buiten Daarna is het wel over. In de winter richten we ons vooral op onze bijzondere muurverven, bijvoorbeeld een 2 k epoxy watergedragen muurverf.'

Ook bijzonder: een 2 k blanke parketlak waarmee ook prima een deur of leuning in gloss, satin of mat valt af te schilderen.

 

Conti: wel doorwerksierpleister

Het verfmerk Conti Coatings van het Duitse Kluthe heeft geen doorwerkverf. Verkoopleider Nico Oosthoek: ‘Doorwerklakken kent men in de rest van Europa eigenlijk niet. In Duitsland worden bijvoorbeeld wel toevoegingen ontwikkeld voor sierpleister, zodat er in de winter buiten kan worden doorgestuukt.' De Conti-verven Graba Super, Satin PU en Regutop zijn allen verwerkbaar tot 8 graden Celsius. Oosthoek: ‘We hebben wel een verharder, maar die raad ik niet aan voor Nederlandse doorwerktoepassingen. De lak wordt er namelijk kei- en keihard van. Als je een piano wilt lakken heb je er een prima product mee. Maar bij een bewegend deel als een raam krijg je na enige tijd onherroepelijk problemen.'

 

Drost Coatings: nét klaar!

De Venlose verffabriek Drost Coatings is als SchildersVakkrant belt nét klaar met de ontwikkeling van doorwerkverven van 2010 kwaliteit, de Devetaal PU Glans en de Drostal SV Doorwerkverf. ‘Dat zijn verven die goed drogen bij temperaturen van net boven de nul graden Celsius,' zegt directeur Patrick van den Boom. ‘Veel meer kan ik er niet over zeggen, want we zijn de laatste tests nog aan het doen. In principe is een additief niet nodig, maar bij bijzondere omstandigheden kán je er wel een alkydverharder zoals onze Devetaal Alkydverharder, aan toevoegen. Maar nóóit meer dan 5 procent, anders krijg je een te harde laag en daardoor openspringende verbindingen.' 

 

Drywood: droog in minuten

De Enschedese fabrikant zet deze winter vól in op het Decorad-systeem in combinatie met de watergedragen Poseidon UV-lak. Directeur Ben Berkel: ‘De Poseidon lak is tot 8 graden Celsius goed te gebruiken. Daarna neemt de droging af. Ténzij je de Decorad-lamp erbij neemt. Dan is het een kwestie van minuten. Geen wonder dat wij breed inzetten op deze techniek. We merken ook een groeiend animo voor het systeem, bij bijwerkklussen, op projecten waar bewoners weinig thuis zijn, of waar men de voordeur niet wil openzetten... Je kunt nét boven het nulpunt werken: bij een vochtige ondergrond gebruik je eerst de infrarood-lamp om te drogen, dan doe je je voorbehandeling, je voorlak en aflak en droogt dat steeds met de UV-lamp. Een kwestie van minuten in plaats van uren.'
 

Evert Koning: 2009-doorwerklak

Hoewel er volgens sales manager van Evert Koning Schildersverven Louis Witzenhausen ook schilders zijn die in de winter gewoon doorschilderen met Edel Standverf (‘gewoon een kwestie van een mooie dag, niet na 11:00 uur aflakken en rustig laten drogen'), brengt de IJmuidense verffabrikant tot en met het volgende jaar de oude vertrouwde Eka PU Kontinu HG als doorwerkverf. ‘Die is al uitgeleverd en kunnen we in principe tot 31 december 2009 blijven produceren,' aldus Witzenhausen, die niet gelooft in mengstofjes en additieven (‘dat vind ik tricky, voor je het weet meng je te veel of te weinig bij').

Begin volgend jaar komt Evert Koning met een verassing op dit gebied...

 

Global Paint Products: 'Oude' doorwerklak

‘We gaan zeker niet voorop lopen,' zegt commercieel directeur Jack van Dijk van de Boven-Leeuwense verffabriek. ‘In alle hectiek rond 2010 willen we de schilder niet ook nog eens lastig gaan vallen met een nieuwe doorwerklak, een additief of wat dan ook.' Deze winter blijft de ‘oude' Novicoat DW gewoon leverbaar.

Van Dijk: ‘We hebben al wel een doorwerklak ontwikkeld en getest, die willen we dit seizoen breder gaan uitproberen, er ervaring mee opdoen. Voorshands geloven wij niet in additieven. Volgens ons zit een schilder daar helemaal niet op te wachten, en kan er veel mee fout gaan. Maar ik kan het natuurlijk verkeerd hebben.'

 

GoedHuys: oplosmiddelrijke verf

Het verfmerk GoedHuys biedt op de gelijknamige website een aantal doorwerkverven aan, waarvan valt aan te nemen dat het geen verven zijn die aan de 2010-normen voldoen. Dat is natuurlijk in orde, want ze mogen na 1 januari wel worden verkocht, alleen niet meer gemaakt. Op telefoontjes en emails van SchildersVakrkant met de vraag om een nadere toelichting werd niet gereageerd.

 

Herfst & Helder: vertrouwde Permanent

Herfst & Helder heeft sinds jaar en dag de doorwerklakken Permanent en Noblet Permanent. Deze blijven tot ruim na 1 januari 2010 beschikbaar. Ondertussen werkt de fabrikant hard aan een herformulering van Permanent.

Technisch adviseur Tjeerd Huizenga: ‘Wij hebben ervoor gekozen om ons complete systeem op de kop te zetten, en tegelijk de kwaliteit van onze verven nog verder te verhogen. Dat betekent een extra uitdaging bij het herformuleren van onze doorwerkverf. Die moet immers op de nieuwe mengmachine gemaakt kunnen worden.'

 

Hermadix: schilder als de was droogt

De kleine fabrikant van beitsen en verven, voornamelijk voor de consumentenmarkt, is al sinds jaar en dag volledig over op watergedragen verven. Aan lakken is er een bescheiden assortiment: Hermadix Lakverf en Hermadix Dekkende verf. Medewerker Michel van Zijverden: ‘Dat zijn High Solids die je niet onder de 6 a 7 graden moet willen aanbrengen, en dan nog, zoals wij zeggen, bij weer waarbij ook de was droogt.'

 

Nelf: Xtreme of wintercoating

De Marrumse verffabrikant propageert zijn Xtreme Gloss als prima product om bij een graad of 2, 3 Celsius mee af te lakken. Area sales manager Rob Hoekstra: ‘Maar dan wel de lichte kleuren. Droging van de Xtreme bij donkere kleuren is bij lage temperaturen nog een probleem waar we aan werken. In die gevallen adviseren we gewoon onze vertrouwde Nelfalite Wintercoating SB, die we ook na 2010 nog flink op voorraad zullen hebben.'

Een alkydverharder in de Xtreme wil Hoekstra nadrukkelijk afraden: ‘Dat komt het glansbehoud op de langere termijn niet ten goede. Dat willen we niet bij een toplak als Xtreme.' Komend voorjaar introduceert Nelf een All Seasons kwaliteit, met nét een andere aanvangsglans.'

 

Norway Coatings: skischansverf

De importeur van het Noorse wereldverfmerk Jotun is niet bekend om zijn dekkende lakken. Maar een doorwerkmuurverf hebben ze er dan weer wel. Directeur Anja Jessurun: ‘Met onze Galmur 200 matte muurverf voor buiten kun je tot -10 graden doorwerken. De verf is dan stofdroog na een uur. In Noorwegen is het natuurlijk in de winter erg koud en toch moet er geschilderd worden, bijvoorbeeld de skischansen waarvan ze er veel hebben'

Een ander product waarmee goed kan worden doorgewerkt is de Demidekk Optimal, een dekkende beits waarbij de houtnerf zichtbaar blijft. Die is bij verwerking op 5 graden stofdroog na twee uur.

Relius: drogingsversneller

Deze Duitse verffabrikant had altijd een doorwerklak, maar die zal kort na 1 januari van de plank verdwijnen. Relius neemt dan namelijk massaal alle oplosmiddelhoudende verven terug en vervangt ze voor 2010-proof producten. De namen blijven grotendeels gelijk, zij het nu allemaal met het voorvoegsel ‘Profi'.

Victor Franken, directeur Relius Benelux: ‘Relius komt relatief laat met de 2010 verven. Er is voor gekozen om de producten helemaal vanaf de basis weer op te bouwen, vandaar. Dat betekent ook dat er deze winter geen doorwerkverf ter beschikking is. Daar hebben we wel een middeltje voor, de doorwerktoevoeging. Het is een drogingsversneller voor de Profigloss, Profisatin en Profiventi. Bij lage temperaturen en hoge luchtvochtigheid móet je die gewoon toevoegen om een stofdroogtijd van 4 tot 8 uur te krijgen. Dat gaat om 10 procent per eenheid verf. De verf is in een dag te gebruiken, en daarna niet meer, dus slim aanmaken van de juiste hoeveelheid is belangrijk.'

 

Schaepman: druk met andere dingen

In Zwolle hebben ze het heel druk gehad met iets geheel anders: de overname van de voormalige Philips lakfabrieken. Schaepmans omzet bestaat voor zo'n 85 procent uit de verkoop van gespecialiseerde verven en coatings voor de maakindustrie.

Hoofd verkoop Hans Duiker: ‘Daardoor zijn we zelfs wat betreft onze ‘gewone' 2010 verf wat achterop geraakt. Het wordt pas januari, februari 2009 dat we die gaan introduceren, Tot die tijd blijven onze oplosmiddelhoudende producten onder de merknaam De Drie Molens via http://www.schildersverf.nl/ gewoon verkrijgbaar. Aan doorwerkverf hebben we nooit gedaan. Onze Trimol Sillicon Hoogglans is bij een graad of 5 a 8 nog prima te verwerken. Maar wat dan de aandroogtijd is... dat hebben we nooit opgemeten.'

 

Sigma Coatings: twee sporen door de winter

De Verffabrikant in Uithoorn heeft maar liefst twee manieren om de schilder de winter door te helpen. Enerzijds zijn de nieuwe, 2010-geschikte oplosmiddelhoudende verven, waaronder topmerk Sigma S2U Allure, echte 4-seizoenen verven: er kan mee geschilderd worden vanaf 0 graden Celsius, zonder verdere toevoeging. Technisch manager Gerard van der Worp benadrukt: ‘We raden elke verdere toevoeging af. Behalve, als het heel koud is, een scheutje terpentine, maar dan nooit meer dan 2 procent. Verharders of drogingsversnellers beïnvloeden de balans van de formulering. Daar moet je als schilder niet iets aan willen veranderen. Je kunt dan de hoge duurzaamheid of het glansbehoud niet meer garanderen. Verder vinden wij het heel belangrijk dat er in de verwerkingssnelheid voor de schilder wezenlijk niets verander. Er is geen tijdsverlies. Na maximaal 24 uur is de verflaag schuur- en overschilderbaar.'
De Sigma S2U Allure is bij lage temperaturen kleefvrij na 5 uur, wat betekent dat ook de Sigma-schilder hoofdzakelijk in de ochtend zal moeten aflakken. De verdere verwerkingstijd blijft wel ongeveer gelijk: na maximaal 24 uur kan er worden overgeschilderd.

Dat verandert radicaal als voor het alternatief wordt gekozen: watergedragen verven drogen met een infrarood-droger, het zogenaamde QDS-systeem. Van der Worp: ‘Op plaatsen waar hoogglans niet noodzakelijk is, adviseren we om met Sigmatorno, watergedragen verven, te werken. Zet je daar de infraroodlamp op, dan is de verf na 20 minuten droog, ongeacht de buitentemperatuur.'

 

Sikkens: additief moet het doen

De verffabrikant uit Sassenheim zet uitgesproken in op een additief, het Rubbol Plus Express Additive. Het is een drogingsversneller. Productgroep manager Karin Wilms-Nijhuis: ‘Het additief werkt niet bij Rubbol XD. Dat heeft een andere hars als basis. De XD kent wel een eigen ‘winterverdunning', puur om de verf wat beter verwerkbaar te maken als het kouder wordt. De XD kan tot ongeveer 5 graden worden verwerkt, maar heeft dan een droogtijd van 5 tot 7 uur.'

Een vergelijkbare droogtijd heeft de Rubbol SB Plus, maar met 2 procent additief toegevoegd is dat opeens nog maar 4 uur. ‘Nog spectaculairder is dat bij de Rubbol AZ plus,' vertelt Wilms-Nijhuis: ‘Daarvan is de gewone droogtijd al 5,5 uur. Naar we merken is dat gelijk aan wat andere fabrikanten doorwerkverf noemen. Maar met de drogingsversneller gaat de droogtijd naar 3 uur.'

Omdat het een droger, niet een verharder is, geldt bij dit additief niet dat de verflaag te hard wordt of de duurzaamheid wordt beïnvloed. ‘Je moet je wel aan de dosering houden,' aldus Wilms-Nijhuis, ‘maar dan omdat de verf anders dunner wordt, en je meer kans krijgt op zakkers en het afnemen van de dekking.' Na toevoeging van het additief blijft de verf gewoon te gebruiken, alleen neemt de werking van de drogingsversneller langzaam af. De verf droogt daarna weer ‘normaal'. 

 

Sps: nog geen doorwerklak

De Bossche verffabrikant die vorig jaar voor het eerst onder de merknaam SPS Architone de professionele schildersmarkt betrad, heeft nooit een doorwerklak gehad. De 2010-geschikte SPS Architone Gloss HSB boekt drogingstijden van 5 a 6 uur bij een temperatuur van 5 graden Celsius. Voorwaar niet slecht. Maar hoofd laboratorium Hennie van Eijk wil desondanks niet van een doorwerkverf spreken. ‘We hebben net een aantal producten van fabrikanten getest. Ook doorwerklakken. Geen één kwam er bij ons in de vriescel verder dan na 8 uur pas stofdroog. Dat noem ik geen doorwerklak.'

In de loop van 2010 hoopt SPS met iets écht goeds te komen, waarschijnlijk in combinatie met een additief.

 

Tollens Coating: vertrouwde doorwerkverf

Philippe Hanssens, directeur van Tollens Coatings Benelux, vindt niet dat zijn 2010-verven Elastop Briljant (een soort schakelverf) en Rotall 2010 Hoogglans en Zijdeglans doorwerkverven zijn, al zijn ze op 5 graden goed te verwerken en hebben ze dan een droogtijd van 5, 6 uur. ‘We blijven deze winter onze bekende doorwerkverf Tol-O-Star Briljant uitleveren, een doorwerkverf waarmee je tot een graad of drie prima kunt schilderen en die dan na een uur of anderhalf stofdroog is.'

Pas voor de winter van 2011 zal Tollens een lak hebben die men doorwerkverf durft te noemen. Grappig te vertellen is dat Tollens voor het in Frankrijk zo belangrijke Rotal-merk in de 2010-kwaliteit een oude ‘Nederlandse' verpakking gebruikt, en zo schermt met ‘Hollandse kwaliteit', Nederland heeft wereldwijd nu eenmaal een reputatie als lakland.
 

Trimetal: additief als het móet

Trimetal claimt met zijn 2010-verf Permaline Regulé NT een stofdroogtijd bij 5 graden celsius van 4 uur te hebben. Maar biedt daarbovenop nog eens een drogingsversneller, Permaline NT doorwerkadditief geheten, die de stofdroogtijd tot 2 uur weet terug te brengen.

Marketing manager Marcel Stok: ‘Het enige nadeel aan ons additief is dat het gedurende de verwerking een vrij sterke geur verspreidt. We zeggen dan ook: "onze verf heeft een droogtijd conform de markt, maar wil je de oude doorwerkverfprestaties halen, gebruik dan het additief.'

In de praktijk zal het er volgens Stok op neer komen dat schilders het additief, dat in een verhouding van 1 op 40 moet worden bijgemengd, alleen voor speciale doelen of bij speciale omstandigheden zullen inzetten. Overdosering heeft geen zin, de droging gaat dan niet sneller. Het additief blijft 5 dagen werkzaam. Daarna verliest het zijn werking, maar kan de verf nog wel gewoon verstreken worden. 

 

Veveo: 'de beste'

‘De beste droging, ook in de winter'. Veveo legt nogal een claim neer voor zijn Celsor Urethancoat 4S, primer, zijdeglans en hoogglans.

Marketing manager Servaas Rijnen: ‘Dat is ons uit eigen onderzoek en na praktijkproeven bij onze groothandels gebleken. We zijn in staat gebleken om 2010 Polyurethanverven te ontwikkelen die het hele jaar gebruikt kunnen worden, en dus ook in de winter, die bovendien het beste drogen van allemaal.'

 

De Vos Verf: additief noodzakelijk

De Haagse verffabrikant adviseert om de 2010-verf Glazol XTD Hoogglanslak bij temperaturen rond de 5 graden te mengen met maximaal 5 procent Firo versneller, een oplosmiddelhoudende vernettingslak die de droging aanzienlijk verbetert.

Directeur Paul de Vos van De Vos verf: ‘Het principe is dat een kluwen spaghettislierten, de polymeermoleculen, zich met elkaar moeten verbinden. Normaal gaat dat met zuurstof, maar bij lage temperaturen of hoge luchtvochtigheid gaat dat minder. Firo versnelt dat proces aanzienlijk. Meer dan 5 procent bijmengen heeft geen zin, en bovendien kom je dan boven de norm uit aan oplosmiddel in de verf.'
 

Wijzonol: nog even de DW

De Zwolse verffabrikant blijft deze winter de vertrouwde Wijzonol DW Hoogglanslak uitleveren, met een droogtijd van een paar uur bij lage temperaturen. Reden, volgens business unit manager Wim Klock: ‘Onze 2010-geschikte grondverf HV is helemaal 4 seizoenen. Maar onze LB Hoogglans, vinden wij zelf, kan bij lage temperaturen wel wat beter. Die heeft bij 5 graden een droogtijd van 5 tot 6 uur. Dat is niet echt doorwerkkwaliteit te noemen.'

In additieven gelooft Wijzonol niet. Klock: ‘Een beetje terpentine op de winterdag, niet meer dan 1 procent om de verf dunner te maken, da's in orde. Maar drogingsversnellers en zo... schilders zijn geneigd om de dosering op te voeren voor nóg ‘betere' resultaten, met alle gevolgen van dien. En we vinden: de verf in het blik moet gewoon goed zijn, daar moet je niets bij moeten willen mengen.'

Wijzonol heeft een uitgebreide brochure gemaakt en verspreid onder de groothandelaren over welke verf op welk tijdstip en bij welke omstandigheden te gebruiken is in de winter.

 

Zero: droging versnellen

Dezer dagen, eind 2009, is Zero bezig om het complete assortiment te vernieuwen met 2010-geschikte producten. Of men met een nieuw product te maken heeft blijkt al uit de verpakking. De 2010-blikken zijn namelijk lager, meer het ‘Nederlandse' blikmodel, waar de verf eerder in het hoge ‘Duitse' blik ging.

Voor de winterdag adviseert Harry Nijhuis, commercieel technisch adviseur, om een drogingsversneller toe te voegen. ‘Dat maken we niet onder de Zero-naam, hoor. De Zero groothandel heeft dat additief gewoon op voorraad.' Het additief versnelt de droging bij normale temperaturen met driekwart tot een heel uur. Naar de droging rond de 5 graden is door de Duitse fabrikant nooit onderzoek gedaan.